Spelen zonder speelgoed? Dat klinkt misschien heel zielig, maar is het absoluut niet. Denk maar eens aan toen je kind nog klein was; waar speelde hij of zij toen het liefste mee? Vaak werd iets als een sleutelbos dat lekker rammelde of een bordje waar van gegeten werd ook zeer gewaardeerd. Of wat dacht je van de la met pannen of plastic bakjes? Ook als ze ouder worden spelen kinderen graag met stokken of materialen zoals klei en zand. Kinderen hebben wat dat betreft niet veel nodig en ook zonder een minispeelgoedwinkel vol felgekleurd plastic speelgoed op batterijen kunnen ze zich prima vermaken.

Nieuwsgierigheid wekken en uitdagen

Door het aanbieden van deze materialen wek je de interesse van het kind om op ontdekking te gaan en uit te vinden wat ze er mee kunnen doen. Zowel binnen als buiten. Dit is een vorm van open-ended play, waarbij een stuk speelgoed niet een functie of handeling uitlokt maar er onbegrensd mee gespeeld kan worden. Een stok kan bijvoorbeeld gebruikt worden om mee te tekenen in het zand, een hut mee te bouwen, om te ondersteunen tijdens het wandelen of om mee te knutselen. De fantasie van het kind wordt hier flink mee gestimuleerd.

De wereld, zijn omgeving en alles wat daarin te vinden is, wordt door een kind bekeken, gevoeld, en geproefd. Met al deze ervaringen kan het kind zichzelf ontwikkelen en oefent het kind met zintuigen en trainen van de grove en fijne motoriek. Als volwassene kan je dat stimuleren door een faciliterende houding waarbij je de omgeving en het aanbod van materialen afstemt op de leeftijd en interesses van het kind. Daarnaast worden kinderen betrokken bij het verzorgen van de eigen omgeving waardoor ze zich daar bij verbonden voelen.

Deze manier van het aanbieden van spel komt terug in onder andere de antroposofische filosofie van Montessori en Rudolf Steiner. Het mooie van deze manier van spelen is dat dit voor iedereen toegankelijk is. Ook als je niet veel geld hebt kan je hiermee aan de slag. Je kan de meeste materialen zelf vinden in huis of de natuur (wel even goed laten drogen om te voorkomen dat ze gaan schimmelen of er beestjes uitkruipen).

Soorten spel

Er zijn verschillende soorten materialen die hiervoor gebruikt kunnen worden:

Huishoudelijk materiaal

Dit is speciaal gericht op het zeer jonge kind en leert het kind hoe het zichzelf en de omgeving moet verzorgen. Met dit materiaal kan het kind herhalen wat hij volwassenen ziet doen, of zichzelf iets aanleren. Voorbeelden zijn voorwerpen zoals echte keukenattributen, real live verkleedkleren en sieraden, maar ook specifieke materialen om te leren omgaan met knopen, ritssluitingen, open en dichtdoen en dergelijke.

Zintuiglijk materiaal

Dit biedt de mogelijkheid de zintuigen te gebruiken om de wereld rond zich heen te ervaren. Het kind leert hiermee de verschillen beoordelen in hoogte, lengte, gewicht, in kleuren, geluiden, geuren en ook in vormen en stoffen. Voorbeelden zijn open einde materialen, echt fruit, sensorisch materiaal, natuurlijke materialen.

Cognitieve ontwikkeling

De “materialen” op het gebied van taal, rekenen, kosmische opvoeding (wereldoriëntatie) en andere kennisgebieden. Deze zijn geschikt voor de “cognitieve ontwikkeling”. Het materiaal ziet er aantrekkelijk uit en vormt voortdurend een uitnodiging om er mee te werken. Het leert het kind niet persé bepaalde wetenswaardigheden zoals vormen, kleuren, gewicht, maar het leert zuiver waarnemen met de eigen zintuigen. Voorbeelden zijn muziekinstrumenten, mooie (culturele) materialen, kunst en kitsch.

Deze materialen zijn goed te combineren met bijvoorbeeld het houten speelgoed van Grimm’s, houten diertjes van Ostheimer of de materialen van Grapat dat ook ontwikkeld is op basis van deze principes. Denk bijvoorbeeld aan houten poppetjes die je gebruikt in een zandtafel met natuurlijke materialen.

Voorbeelden spelen zonder materiaal

Er zijn verschillende soorten spel en elementen die je kan aanbieden.

Sensorisch spelen

Deze hoepel is bekleed met een dekbedovertrek en vervolgens ‘versierd’ met diverse materialen zoals rammelaars, schuimrubber, touw, linten, sponzen etc. Ideaal voor jonge kinderen die nog op hun buik liggen.

Lekker in de zomer; een ijsbad van water met ijsklontjes. Door daarnaast een warm bad te plaatsen (wel even voelen dat je kind zich niet verbrand) kan je kind ervaren wat het verschil is tussen warm en koud.

Heksensoep of brandnetelsoep maken met bloemblaadjes en plantjes die je vindt in de natuur. Dit kan natuurlijk met water, maar door melk te gebruiken creëer je een extra effect omdat dit niet transparant is.

Liever droog spelen? Vul dan een bak met (gekleurde rijst) en kartonnen buizen waar ze doorheen kunnen gieten. Als extra element zijn er gekleurde doppen aan toegevoegd. Toch een beetje plastic ;-)

Ik gaf al aan dat klei ook erg populair is, je kan dit heel eenvoudig zelf maken, en combineren met diverse loose parts materialen om mee te spelen.

Small world play

Een bak met diverse natuurlijke materialen zoals houten schijven, dennenappels, kurken en houten garenwielen zijn leuk om zo mee te spelen. Denk bijvoorbeeld aan het bouwen van een huis, een verhaal dat zich in het bos speelt of in combinatie met zand / klei.

In het Engels kom je dit vaak tegen als ‘small world play’ voor deze vorm van rollenspel maar dan in het klein heb je echt niet veel nodig. Wat boomschijven en dinosauriërs en je kind kan hele verhalen spelen.

Of wat dacht je van een moeraswereld waar de dieren inleven?

Deze boomhut maak je heel eenvoudig zelf van stokken en schijven hout.

Niet zo creatief; wat boomstammen, een bak water en wat diertjes en je kind kan heel wat avonturen beleven.

Creatief

Natuurlijk kan je ook knutselen met natuurlijke materialen. Zoals dit natuurweven met een frame van stokken, touw en dan takjes en blaadjes of bloemen tussen weven.

Constructie

Is de Grimm’s regenboog te duur? Dan kan je ook zelf bogen maken van een breed rond karton. Deze snijd je in stroken en dan doormidden. Als je ze allemaal een ander kleurtje geeft kan je kind daar vervolgens mee gaan bouwen.

Bouwen met boomstammetjes; de zijkanten hebben een vrolijk kleurtje gekregen voor een extra vrolijk effect.

Aan deze houten blokkenset zijn materialen zoals kiezelstenen toegevoegd als extra element.

Loose parts constructiematerialen zoals keukenrollen, ijslolliestokjes etc.

Een combinatie van piepschuim en tandenstokers.

Cognitieve of motorische ontwikkeling

Je eigen orkest met deze muziekinstrumenten in de vorm van pannen en deksels. Lekker trommelen maar met pollepels. Extra leuk is om ze het verschil in geluid te laten ervaren tussen houten, plastic en metalen keukeninstrumenten.

Je kan de materialen natuurlijk ook aanbieden in een bepaald thema, zoals deze loose parts in winterthema.

Of met bloemen in het voorjaar / Valentijnthema.

Rijgen; maar dan in plaats van touwtjes of kettingen worden ze geregen aan materialen die je in de natuur vindt zoals veren.

Heb je buiten stenen gevonden; dan kan je bijvoorbeeld de stenen versieren. Maar ze ook gebruiken om daar deze puzzel mee te maken waarbij kinderen goed moeten letten op de vorm en omtrek.