Volgens de legende zou Rome door Romulus zijn gesticht op de Palatijn. De andere zes oorspronkelijke heuvels zijn de Aventinus of de Aventijn, de Capitolinus, Capitolijn of het Capitool, de Caelius of Coelius, de Esquilinus of de Esquilijn, de Quirinalis of de Quirinaal en de Viminalis of de Viminaal. De Vaticaanse Heuvel ligt ten westen van de Tiber en hoort, evenals de Janiculum, de Velia en de Pincio, niet bij de Zeven Heuvels. 

Lees ook: Bezienswaardigheden Rome; De mooiste pleinen, fonteinen, gebouwen en parken.
Lees ook: Musea in Rome; van Galleria Borghese tot Museo Nazionale Romano
Lees ook; Top 18 kerken en basilieken van Rome

Romeinse Fora

Buiten het Forum Romanum zijn er meer fora te bezoeken.

Forum Boarium

Het Forum Boarium is een oud marktplein in Rome. Het is het oudste forum van Rome en ligt op het kruispunt van enkele belangrijke wegen uit de oudheid. Het betekent Rundermarkt en dit was de plaats waar in het oude Rome de veemarkt werd gehouden. Het forum is gelegen op een vlak stuk land aan de Tiber tussen de heuvels Capitolijn, Aventijn en Palatijn. Hier werden de eerste bruggen van Rome gebouwd. Een oude en belangrijke haven van de stad, de Portus Tiberinus, lag ook aan het forum. Hier werd zout verhandeld dat over de Via Salaria naar andere delen van Italië werd vervoerd. Hierdoor groeide de marktplaats uit tot een dichtbevolkt gebied die op economisch gebied zeer belangrijk was.

Op het forum werden tempels gebouwd. Het grote altaar Ara Maxima Herculis stamde uit de 6e of 5e eeuw v.Chr. en stond naast de tempel van Hercules Invictus. Dit altaar werd verwoest tijdens de grote brand van 64 maar werd herbouwd en is zeker tot de 4e eeuw na Chr. blijven bestaan. De oudst bekende gladiatorengevechten werden hier gehouden.

Tegenwoordig heet het Forum Boarium Piazza Bocca della Verità, naar het bekende beeld La Bocca della Verità dat in het voorportaal van de kerk Santa Maria in Cosmedin staat. De ronde Tempel van Hercules Invictus uit de 2e eeuw v.Chr. en de Tempel van Portunus uit de 1e eeuw v.Chr. werden in de Middeleeuwen omgebouwd tot kerk en zijn zo bewaard gebleven. In de 20e eeuw zijn beide tempels gerestaureerd naar hun oude uiterlijk. Het antieke dak van de Tempel van Hercules is wel verloren gegaan. Van een onbekende ronde tempel is bekend dat deze tijdens het pontificaat van paus Sixtus V aan het eind van de 16e eeuw is afgebroken. De overige Romeinse gebouwen zijn gedurende de Middeleeuwen al verdwenen, toen het plein volgebouwd werd met kleine winkels.

Forum Holitorium

Het Forum Holitarium ligt tussen de voet van de Capitolijnheuvel en de Tiber. Nadat Julius Caesar al eerder het bouwterrein had vrijgemaakt, liet keizer Augustus het Theater van Marcellus bouwen over een deel van het Forum Holitorium. Het theater werd in 12 v.Chr. ingewijd. In 388 werd de groentemarkt verplaatst naar een andere plaats op het Marsveld. Naast een marktplaats was het Forum Holitorium, evenals het Forum Romanum en Forum Boarium, een heilige plaats waar tempels werden opgericht. Er stond hier een vroege tempel voor Venus. Tijdens het tijdperk van de Romeinse Republiek stonden er zeker zes tempels op het forum. Vier aan de huidige Via del Teatro Marcello en drie op de Area sacra di Sant’Omobono, een archeologische opgraving bij de kerk Sant’Omobono. Naast de tempels stond er ook een grote portius op het forum, waarvan de fundamenten ook zijn opgegraven. De restanten van de tempels van Junos Sospita, Janus en Spes zijn in de Middeleeuwen ingebouwd in de kerk San Nicola in Carcere. De Tempel van Pietas, godin van de Plicht, was de meest noordelijke tempel en had twee binnenpleinen, waarvan er een was gewijd aan Diana, de godin van de maan en de jacht. Deze tempel werd door Julius Caesar afgebroken om plaats te maken voor het Theater van Marcellus. De Tempel van Janus is gebouwd na de gewonnen Slag bij Mylae. De huidige restanten dateren uit 90 v.Chr. Acht van de zuilen van staan nog overeind en zijn ingebouwd in de muur van de San Nicola in Carcere. De Tempel van Juno Sospita werd gebouwd tussen 197 en 194 v.Chr. De Tempel van Juno Sospita is geheel ingebouwd in de San Nicola in Carcere en in de crypte onder de kerk is het podium van de tempel nog te zien. Andere resten zijn opgegraven achter de apsis van de kerk. De Tempel van Spes, godin van de hoop, is de zuidelijke tempel. De Toscaanse zuilen zijn er zes ingebouwd in de zuidelijke muur van de San Nicola.

Keizerlijke fora

De keizerlijke fora bestaan uit een serie van fora, gebouwd in een tijdsbestek van 150 jaar (tussen 46 v.Chr. en 113 n.Chr.). De fora waren het hart van het Romeinse Rijk gedurende de laatste jaren van de Republiek en het Keizerrijk. De keizerlijke fora maken geen deel uit van het Forum Romanum, dat belangrijkste openbare plein was tijdens de Republiek. Het Forum Romanum was te klein geworden om alle staatszaken en handel af te wikkelen. Hierdoor begon er een steeds grotere vraag te ontstaan naar een grotere plaats om de openbare zaken af te handelen.

Forum Romanum

Het oude centrum van de stad, het Forum Romanum, werd, in opdracht van Julius Caesar, uitgebreid met een nieuw forum, het Forum van Caesar dat direct ten noorden van het oude lag. Het had een klassieke, rechthoekige vorm en was aan drie kanten met zuilengangen omgeven. Het plein werd aan de achterzijde bekroond door de Tempel van Venus Genetrix. Ongeveer vijftig jaar later breidde Augustus het complex verder uit in oostelijke richting. Het Forum van Augustus was ongeveer even groot als het Forum van Caesar. Aan de achterkant werd het begrensd door een hoge muur, om het voor overslaande branden uit de Subura te behoeden. Hier stond de belangrijke Tempel van Mars Ultor.

  • Onder keizer Vespasianus werd een tempelcomplex gebouwd, gescheiden van de fora van Caesar en Augustus door het Argiletum, de straat tussen het Forum Romanum en de Subura. Met de aanleg van het complex, de Vredestempel, werd de verovering van Jeruzalem en de overwinning in de Joodse oorlog gevierd. Hoewel het formeel gezien geen echt forum was door het ontbreken van openbare instellingen, stond het complex in latere jaren wel bekend als Forum Pacis en hoort het bij de keizerlijke fora.
  • De Vredestempel lag een stuk van het Argiletum af en de onbebouwde rechthoekige ruimte tussen de tempel en het Forum van Augustus, werd door Domitianus gebruikt om een klein forum op aan te leggen. Het nieuwe forum werd pas voltooid na de dood van Domitianus onder zijn opvolger Nerva, die het inwijdde en het zijn eigen naam gaf. Het wordt ook wel het Forum Transitorium (“Doorgangsforum”) genoemd, omdat het op het Argiletum stond en de toegang vormde tot de Fora vanaf de Subura.

Lees ook: Forum Romanum; Bezienswaardigheden; Palatijn, Curia Julia, Capitool, Boog van Titus, Tempel van Vesta en meer!

Forum van Trajanus

Het laatst gebouwde en tevens grootste en indrukwekkendste van de keizerlijke fora was het Forum van Trajanus. Trajanus opende het forum in 113 om de verovering van Dacië te vieren. Op het forum stond de beroemde Basilica Ulpia, de grootste basilica uit de Romeinse wereld.

De zuil van Trajanus is een antieke triomfzuil. Hij werd gebouwd in 107-112 n.C. op het Forum van Trajanus en ingewijd in 113 n.C. Het monument is waarschijnlijk oorspronkelijk bedoeld als grafmonument voor de as van keizer Trajanus. Het is een triomfzuil om de overwinning van Trajanus op het opstandige Dacië (nu Roemenië) te herdenken in de Dacische Oorlogen (101-102 en 105-106 n.C.). De 29,78 meter hoge zuil bestaat uit totaal 29 blokken marmer. Binnenin is een wenteltrap van 185 treden, die naar het platform boven op de zuil leidt. Er zijn 43 nauwe gleuven aangebracht voor de lichtinval. Op de zuil is spiraalsgewijs een ca. 200 m lang fries aangebracht waarop, als een soort doorlopend stripverhaal, de veldtochten van Trajanus in Dacië zijn afgebeeld. De hoogte van het fries loopt op van 90 cm aan de onderkant tot 1,25 m bovenaan. De blokken marmer die nodig waren voor de zuil werden aangevoerd uit de Luna-groeve bij het huidige Carrara, 300 km ten noorden van Rome. Hoogstwaarschijnlijk liep het transport via de rivieren Aniene en de Tiber. Eenmaal aangekomen bij het Marmorata district in Rome, ten noorden van de plaats waar de zuil werd opgericht, werden de blokken uitgeladen en verder getransporteerd door de straten van Rome. De omvang van de blokken was zo groot dat alleen de hoofdstraten met een minimale breedte van 4,1 m konden worden gebruikt. Zelfs voor het oude Rome moeten dit opmerkelijke transporten zijn geweest.

De bas-reliëfs zijn van een uitzonderlijke kwaliteit en detaillering en daardoor meesterwerken van de beeldhouwkunst. De diepte van het reliëf is 5 cm. Er staan 2500 mensen afgebeeld. De afbeeldingen moeten niet als een realistische weergave van de oorlogshandelingen worden gezien, maar als een epische verwerking ervan. De keizer zelf is 60 keer afgebeeld, maar nooit tijdens een gevechtshandeling. De reliëfs vormen een belangrijke bron voor onze kennis van het Romeinse leger. Oorspronkelijk stond de zuil midden tussen de twee bibliotheken van het Forum van Trajanus in. Vanaf de eerste verdieping van deze gebouwen had men een goed uitzicht op de reliëfs die toen levendig beschilderd waren. Er zijn bij onderzoek nog sporen van pigmenten gevonden. Terwijl van de gebouwen op het Forum van Trajanus slechts schamele resten over zijn, is de zuil uitzonderlijk goed bewaard gebleven, omdat hij in de Middeleeuwen als uitkijktoren werd gebruikt. De zuil staat nog steeds op zijn oorspronkelijke plaats. In 1588 liet paus Sixtus V er een beeld van de heilige Petrus op plaatsen. Wat er met het oorspronkelijke beeld van Trajanus is gebeurd is niet bekend.

Romeinse Tempels

Pantheon

Het Pantheon is een antieke tempel in Rome uit de 2e eeuw n.Chr. Het is een herbouw van een eerder pantheon op deze plaats die in 80 door brand werd verwoest. Pantheon betekent gewijd aan alle goden. Het Pantheon is een van de best bewaard gebleven Romeinse gebouwen ter wereld. Dit komt doordat het in de 7e eeuw werd omgebouwd tot kerk en continu in gebruik is gebleven en onderhouden. Het Pantheon is nog steeds in gebruik als rooms-katholieke kerk en is gewijd aan de Heilige Maria en de martelaren. Het heeft de kerkelijke eretitel basilica minor. Keizer Hadrianus liet tussen 119 en 125 het Pantheon geheel herbouwen, waarbij het zijn huidige ronde vorm kreeg. De oorspronkelijke wijdingstekst die Agrippa als opdrachtgever vermeldde werd ook op het nieuwe gebouw aangebracht. Op de gevel aan de voorzijde staat in bronzen letters: M · AGRIPPA · L · F · COS · TERTIUM · FECIT Dit betekent: ‘Marcus Agrippa, zoon van Lucius, voor de derde maal consul, heeft dit gebouwd’. Hoewel het huidige Pantheon onder Hadrianus werd gebouwd, liet hij niet zijn eigen naam op de gevel vereeuwigen, omdat hij daarmee de senaat voor het hoofd zou stoten.

Na de val van het West-Romeinse Rijk bleef het Pantheon in bezit van de Byzantijnse keizers, hoewel zij geen werkelijke macht meer hadden in Rome. Keizer Phocas schonk de tempel in 609 aan paus Bonifatius IV. Deze paus maakte van het Pantheon een kerk, de Santa Maria ad Martyres. Om die reden is het Pantheon nooit afgebroken, wat bij de meeste andere niet-christelijke tempels in Rome wel is gedaan. Vanaf de renaissance werd het Pantheon gebruikt als begraafplaats voor vooraanstaande Italianen, van wie Rafaël en Victor Emmanuel II de bekendste zijn. Het Pantheon is nog in goede staat, maar mist de bronzen plafondbekleding van de koepel. In opdracht van paus Urbanus VIII zijn de bronzen omlijsting van de cassettes in het gewelf en de bronzen ornamenten van de portico omgesmolten. Voor de rotunda, het ronde deel van het gebouw, bevindt zich een portico bestaande uit drie rijen Korinthische zuilen (acht in de eerste rij, zestien in totaal). De rotunda zelf heeft naast de apsis, die precies tegenover de ingang ligt, zes nissen die elk gedragen worden door twee Korintische zuilen. Elke nis heeft aan beide kanten twee Korintische pilasters. De koepel heeft vijf ringen met cassetten. Deze is in metselwerk en ongewapend beton uitgevoerd met een centrale opening, de oculus, met een diameter van 8,7 meter. Deze opening is ook echt open en het regent dus soms naar binnen. De vloer is licht gebogen om het regenwater af te voeren. De koepel van het Pantheon bleef tot 1434 de grootste koepel ter wereld, toen in Florence een grotere koepel werd gezet op de Santa Maria del Fiore. De koepel van het Pantheon blijft echter tot op vandaag nog altijd de grootste koepel van ongewapend beton ter wereld.

Piazza della Rotonda is het plein voor het Pantheon. In het midden van het plein staat een fontein, de Pantheonfontein. De fontein werd in 1711 uitgebreid met een stenen bassin en de obelisk van Ramses II op een sokkel versierd met vier dolfijnen.

Meer informatie vind je hier.

Tempel van Hadrianus

De Tempel van Hadrianus was gewijd aan de vergoddelijkte keizer Hadrianus, overleden in 138. Zijn opvolger Antoninus Pius liet de tempel in 145 bouwen op het Marsveld in Rome. Na de val van het Romeinse Rijk raakten de vele heidense tempels in verval en werden afgebroken zodat de stenen, het marmer en de zuilen konden worden hergebruikt in nieuwe paleizen en kerken. Ook de Tempel van Hadrianus is zo grotendeels verdwenen. Omdat de resterende muur in de middeleeuwen werd gebruikt om een fort te bouwen, is een deel van de tempel bewaard gebleven. Elf zuilen en de noordoostelijke muur staan nog overeind. De Korinthische zuilen zijn gemaakt van marmer en zijn 15 meter hoog. De zuilen hebben een sierlijk fronton, dat door de eeuwen heen beschadigd is. Oorspronkelijk waren er 13 zuilen aan de beide lange zijden, en 8 aan de korte. De zuilen staan op een vijf meter hoog podium, dat door het gestegen straatniveau onder de grond verdwenen is. De zuilen lijken direct op de straat te staan. Recht voor de zuilen is de grond gedeeltelijk weggegraven waardoor het podium en het oude straatniveau weer te zien zijn. De tempel was rijkversierd met afbeeldingen en oorlogstrofeeën uit het hele Romeinse rijk. Een aantal van deze decoraties zijn nu te zien in musea in Rome en Napels, zoals het Capitolijns Museum. De tempel stond vroeger in een grote rechthoekige porticus, waarvan de hoofdingang aan de Via Lata, de huidige Via del Corso, stond. In 1695 zijn de 11 resterende zuilen opgenomen in een nieuw gebouw aan de Piazza Pietra, dat rond deze tijd ontworpen was. In het gebouw zetelde een pauselijk douanekantoor. Later is in dit pand de Romeinse aandelenbeurs gevestigd, die er nog steeds zit.

De tempel van Mars Ultor

De “Tempel van Mars de Wreker” was de belangrijkste tempel die ten tijde van Augustus in Rome werd gebouwd. De tempel was gebouwd met wit marmer uit Carrara en had aan drie kanten een zuilengang met acht zuilen. De achterkant was aangebouwd tegen de muur, die het Forum van Augustus van de wijk Subura scheidde. Een beeldengroep op een sokkel van Egyptisch albast stond in het midden van de tempel. Mars Ultor had een baard en leunde op zijn lans. Amor gaf Mars’ zwaard aan de elegant geklede geliefde van Mars, Venus.

In de cella werden het zwaard van Julius Caesar en insignia van de legioenen bewaard. De vloer was betegeld met alle marmersoorten uit het Middellandse Zeegebied. Er waren nissen met standbeelden. De tempel van Mars Ultor speelde een belangrijke rol in de rijksideologie. Augustus bezocht de tempel regelmatig met zijn kleinzonen om hen de standbeelden van grote Romeinen te laten zien. Ook rekruten en dienstplichtigen moesten een bezoek brengen aan de tempel, evenals ten strijde trekkende veldheren.

Augustus beval de senaat om voortaan in deze tempel over oorlog en vrede en triomftochten te vergaderen. Augustus kende voortaan aan elke generaal die een triomftocht hield of de triomfale eretekenen ontving een standbeeld toe. De verslagen vijanden legden hun eed van trouw af in deze tempel.

Antieke theaters en circussen

Colosseum

Het Colosseum in Rome, ook wel het Flavisch Amfitheater genoemd, was het grootste amfitheater in het Romeinse Rijk. Het amfitheater werd in juli 2007 tot één van de zeven nieuwe wereldwonderen gekozen en is één van de bekendste bezienswaardigheden in Rome waar iedere dag vele toeristen op afkomen. Hoewel het Colosseum niet meer de originele afmetingen heeft, is het nog steeds een indrukwekkend geheel en komen er dagelijks duizenden toeristen. Wist je dat het Colosseum ook staat afgebeeld op de Italiaanse 5 eurocent? In de omgeving van het amfitheater vind je ook veel verklede Romeinen of andere straatartiesten die hier geld mee proberen te verdienen, wees er op bedacht dat als je hiervan een foto maakt of samen op de foto gaat, ze een vergoeding verwachten. Het mooiste uitzicht op het Colosseum heb je trouwens vanaf het Forum Romanum!

Lees ook: Colosseum Rome bezoeken; grootste amfitheater bouwwerk uit Romeinse tijd

Amphitheatrum Castrense

Het Amphitheatrum Castrense is een antiek Romeins amfitheater in Rome. Naast het Colosseum is dit het tweede amfitheater in de stad, waar restanten van bewaard zijn gebleven. Het is gebouwd in de eerste helft van de 3e eeuw en het maakte deel uit van het keizerlijke complex bij het Sessorium. In tegenstelling tot veel andere amfitheaters is het geheel uit baksteen gebouwd, in plaats van tufsteen. Het heeft een elliptische vorm. Er was plaats voor ongeveer 3.500 toeschouwers. Dit waren waarschijnlijk voornamelijk leden van de keizerlijke hofhouding en hun familie. Aanvankelijk waren er 3 verdiepingen met 48 open arcaden. Net als bij het Colosseum kon over de tribunes een groot zeil worden gespannen, om de bezoekers te beschermen tegen de hitte van de zon. Tegen de façade waren pilasters en Korinthische zuilen gemetseld.

Tussen 271 en 275 werd een nieuwe stadsmuur om Rome gebouwd. De muur kruiste ook de plaats waar het Amphitheatrum Castrense staat. In plaats van het amfitheater af te breken werd het simpelweg in de muur opgenomen. Hiervoor werden de arcaden aan de buitenzijde van de muur dichtgemetseld en de tribunes en binnenmuur gesloopt. Dit was veel goedkoper en sneller dan een nieuw stuk muur te bouwen. Een aantal andere gebouwen onderging hetzelfde lot en werd ook in de stadsmuur opgenomen. Omdat de Aureliaanse Muur voor de verdediging van de stad altijd is onderhouden, is het Amphitheatrum Castrense ook blijven bestaan. Tussen 1556 en 1557 werd het amfitheater verbouwd. De tweede en derde verdieping werden daarbij vrijwel geheel afgebroken. In de 18e eeuw lieten de monniken van het nabijgelegen klooster nog enkele delen afbreken, om ruimte te maken voor hun nieuwe huisvesting. Nu is er alleen nog een buitenmuur. Het amfitheater wordt nu als binnentuin gebruikt voor de pastorie van de basiliek Santa Croce in Gerusalemme en is niet toegankelijk voor publiek.

Theater van Marcellus

Tijdens de bloeitijd van de Romeinse Republiek bestond er veel verzet tegen de bouw van permanente, vaste theaters in steen zoals die in Griekenland bestonden. De conservatieve Romeinse zeden waren een tegenstelling met de theatervoorstellingen. Alleen de oprichting van theatergebouwen in hout werd toegestaan. De bouw begon al onder Julius Caesar, die het bouwterrein liet ontruimen, maar het theater werd pas voltooid in 11 v.Chr. onder Augustus, die het in 12 v.Chr. toewijdde aan de gedachtenis van zijn neef en schoonzoon Marcellus. De keuze voor het bouwterrein was vanwege de nabijheid van de tempel van Apollo, voor wie al vroeg in de Republikeinse periode religieuze spelen werden gehouden.

Toen het halfronde theater in 11 v.Chr. klaar was, was het meer dan 30 meter hoog. De cavea had een diameter van 130 meter. Het theater bood plaats aan 14.000 toeschouwers, daarvan konden er 12.000 zitten. Het theater had 3 niveaus, en elk niveau had zijn eigen bouwstijl: Dorisch, Ionisch en Korinthisch. Tegenwoordig zijn alleen restanten van de onderste twee verdiepingen te zien. Het theater was zeer luxueus ingericht. De gehele cavea was bekleed met marmer en het geheel was gebouwd uit cement, tufa en gewone stenen. Het waren de Romeinen zelf die begonnen aan de aftakeling van het theater van Marcellus. In 370 na Chr. nam men enkele grote steenblokken weg om de schade aan de nabijgelegen Pons Cestius te herstellen. Na 1400 kwam het gebouw in handen van de familie Savelli, die er later in de 16e eeuw boven de tweede bogenrij een woonverdieping liet bouwen.

Het Circus Maximus

Het “grootste circus” was in de oudheid een groot stadion in het centrum van Rome. Het circus werd voornamelijk gebruikt voor de populaire wagenrennen. Het was gebouwd in de vallei tussen de Palatijn en Aventijn. Volgens de overlevering hield Romulus op deze plaats het Consualia-festival, waarbij de Sabijnse maagdenroof plaatsvond. Tijdens dit festival organiseerde Romulus paardenrennen, die zo boeiend waren dat niemand nog zijn ogen ervan af kon houden. Zo konden de Romeinen de aanwezige Sabijnen verrassen en hun dochters ontvoeren. In de 6e eeuw v.Chr. werd de beek die door de vallei stroomde, gekanaliseerd en overbrugd. De Romeinen zaten op de glooiende hellingen van de heuvels om naar de races te kijken die werden georganiseerd vanwege het feest van het Oktoberpaard. In de Republikeinse tijd werden voor het eerst houten tribunes gebouwd. Ook werden de eerste stallen en startkooien voor de paarden gebouwd. De renbaan zelf werd in tweeën gedeeld door een 217 meter lange verhoging, de spina (Latijn voor ruggengraat). Dit was oorspronkelijk de beek die door het dal liep en die later werd gekanaliseerd en gedeeltelijk overdekt. Binnen het circus werd de beek Euripus genoemd en het water stroomde altijd onder de spina door. Op de uiteinden van de spina stonden de metae (eindpalen) waar de wagens om heen moesten rijden. De spina had verder een aantal kleine heiligdommen zoals de Ara Consi en uiteindelijk twee Egyptische obelisken.

Julius Caesar begreep goed dat het volk brood en spelen wilde hebben en liet het Circus rond 50 v.Chr. verder uitbreiden. De renbaan bereikte toen zijn maximale grootte van